Schiedam, waar menig schip van de langshelling glee ...


Over de expositie

Nog niet zo lang geleden klonken de geluiden van de scheepswerven door heel Schiedam. Een groot deel van de Schiedamse bevolking was werkzaam in de scheepsbouw of aanverwante bedrijven. ’s Ochtends vroeg en aan het einde van de middag, trok een stroom van duizenden werknemers te voet of op de fiets naar en van de werven. De scheepsbouw was de kurk waarop de Schiedamse economie dreef. De werven Gusto en Wilton hadden over de hele wereld een goede naam en bouwden schepen voor vele landen. Maar in de jaren ‘80 van de vorige eeuw hield het op. Sindsdien zijn de werven zo goed als verlaten en is er alleen voor de scheepsontwerpers en de technologische tak nog werk.

De tentoonstelling 'Schiedam, waar menig schip van de langshelling glee...' brengt de bezoeker terug naar de glorietijd van de scheepsbouw. Spectaculaire foto’s, prachtige scheepsmodellen, kleine en grote attributen van de scheepswerven zorgen voor een feest der herkenning en heimwee naar vroeger. In vijf thema’s belicht deze tentoonstelling hoe het de Schiedamse scheepsbouw verging: Geschiedenis van Schiedam, Transport en reparatie, Passagiersschepen, Werkschepen en Marine.

Schiedam aan het water
Schiedam is ontstaan bij een dam in de rivier de Schie. Via deze waterweg en andere rivieren heeft Schiedam toegang tot de nabij gelegen Noordzee, en de haringvangst ofwel de ‘Grote Visserij’ vormt tot in de eerste helft van de 17e eeuw een belangrijke inkomstenbron. Velen werken in de toeleveringsbedrijven, zoals touwslagerijen en zeilmakerijen, voor het zakkendragersgilde of in de scheepsbouw. Aan het einde van de 17 e eeuw volgt er echter een omslag. Schiedam gaat over van haringvangst op de meer winstgevende productie van moutwijn. Scheepswerven en hun toeleveringsbedrijven blijven op kleine schaal bestaan. Veel branderijen liggen immers aan het water en het vervoer gaat voornamelijk via de grachten. Eind negentiende eeuw komt aan de bloeitijd van de moutwijnindustrie een einde door de goedkopere productie van alcohol uit suikerbieten.
Om inkomsten te verwerven en de werkgelegenheid te verbeteren, richten in 1835 enkele notabelen de scheepswerf De Nijverheid op. Deze werf houdt zich tot 1880 bezig met reparatie en nieuwbouw van houten zeilschepen. Maar ijzeren schepen en stoom hebben dan al hun intrede gedaan. Aan de Schie vestigt zich onder meer scheepswerf De Hoop, en in 1905 begint August Smulders zijn bedrijf Gusto. Naast schepen bouwt hij baggerwerktuigen, kranen, bruggen en ander materieel. Na de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) komen ook scheepswerven als De Nieuwe Waterweg en Wilton, later Wilton-Fijenoord, naar Schiedam.

Transport en reparatie
Reparatie van schepen is dé manier om de continuďteit van een werf te waarborgen, zelfs in tijden van recessie. Als de nieuwbouw vrijwel stil ligt, zijn er altijd schepen die gerepareerd moeten worden doordat ze schade hebben opgelopen of onderhoud behoeven. Ook een schip moderniseren, ombouwen of verlengen komt veel voor, want een schip vergt een grote investering en moet lang meegaan, zo’n 30 jaar of meer.
Het grootste gedeelte van de schepen dat wordt gebouwd of gerepareerd is bestemd voor transport van goederen. Verschillen daarin veroorzaken een grote variëteit van schepen. Vervoer over kleine of grote afstanden, van vaste goederen of vloeistoffen, van consumptiegoederen of grondstoffen, maar ook of een schip voor binnenvaart of transatlantisch verkeer bestemd is, bepalen het soort schip.
Niet alleen Gusto en Wilton repareren transportschepen, ook scheepswerf de Nieuwe Waterweg en de kleinere werven doen dat. Zo is scheepswerf A. de Jong van 1955 tot 1974 actief en werf De Hoop repareert al vanaf halverwege de 19e eeuw schepen.

Passagiersschepen
Aanvankelijk worden schepen voornamelijk gebouwd om handel te drijven en zijn passagiers bijzaak. In het begin van de 20e eeuw wordt het vervoer van passagiers naar de Verenigde Staten steeds belangrijker. De Holland Amerika Lijn (HAL) in Rotterdam is dan één van de eerste rederijen die naast transportschepen ook speciale passagiersschepen laat bouwen. De maatschappij geeft in 1916 financiële steun aan Wilton en stelt daardoor nieuwbouw van en reparatie aan haar vloot veilig. In 1926 trekt Wilton in scheepvaartland de aandacht door voor het herstel van de romp van het 320 meter lange Franse passagiersschip ‘Paris’ de snelste reparatietijd te garanderen. Dit schip is dat jaar het grootste dat de Nieuwe Waterweg bevaart. In 1929 laat de HAL het in Engeland gebouwde casco van de Statendam bij Wilton afbouwen. Het is het eerste van een serie passagiersschepen die de HAL zo bekend maken. Door de concurrentie van de steeds goedkoper wordende luchtvaart wordt een aantal schepen vanaf de jaren ’50 tot luxe cruiseschepen omgebouwd.

Werkschepen
Tussen Wilton en Gusto groeit een werkverdeling, waarbij Gusto vooral opdrachten voor schepen met een zeer specifieke toepassing en uitrusting verwerft. In feite is het een groot staalconstructiebedrijf, waarbij de bouw van schepen zoals kraanschepen, boorplatforms, en baggerschepen het belangrijkst is. Gusto begint in Schiedam zijn scheepsbouwgeschiedenis met de bouw van soms zeer bijzondere baggermolens en kraanschepen. De laatste moesten het steeds groter en zwaarder wordende baggermaterieel hijsen en over water vervoeren.
Voor het oer-Hollandse baggeren van havens en rivieren, bouwt Gusto ook hopper- en later cutterzuigers. Deze vaartuigen zijn niet alleen voor de Nederlandse markt bestemd maar gaan vanuit Schiedam ook heel de wereld over. Na de Tweede Wereldoorlog worden vooral boorplatforms en schepen voor proefboringen naar olie en gas een Gusto-specialiteit. Elke opdracht is uniek, waarbij de opdrachtgever bepaalt wat de functie van het gewenste vaartuig is. Hoewel Gusto kleiner is dan Wilton, dwingt het technisch vernuft van Gusto wereldwijd respect af. Zo was Gusto de eerste scheepsbouwer die het klinken vervangt door elektrisch lassen.

Marineschepen
Zowel Wilton-Fijenoord als Gusto leveren ook schepen aan de Nederlandse en buitenlandse marine. De Rotterdamse werf Fijenoord bouwt al in het begin van de 20e eeuw onderzeeboten. Na de fusie met Wilton in 1929 wordt de bouw van onderzeeboten voortgezet in Schiedam. Zo worden in de jaren ’60 voor Nederland de onderzeeërs ‘Potvis’ en ‘Tonijn’ gebouwd. In de jaren ’80 krijgt Wilton-Fijenoord een opdracht voor zes onderzeeërs van Taiwan. Maar politieke bezwaren staan een exportvergunning voor de onderzeeboten in de weg en de werf, inmiddels onderdeel van het Rijn-Schelde-Verolme-concern (RSV), bouwt alleen de Sea Dragon en de Sea Tiger. Andere opmerkelijke marine-orders betreffen schepen zoals de kruiser Hr. Ms. De Ruijter (1936), die in 1942 zonk tijdens de Slag in de Javazee. In 1953 bouwt het bedrijf een tweede kruiser, die dezelfde naam krijgt.

Rond 1970 komt de werkgelegenheid in de Nederlandse scheepsbouw ernstig onder druk te staan door de opkomst van lagelonenlanden in Azië. Wilton-Fijenoord wordt tenslotte meegesleept in de val van moederbedrijf RSV, veroorzaakt door grote verliezen op een kolengraafproject in de Verenigde Staten en een zeer slecht lopend bouwproject in Algerije.

De tentoonstelling is in samenwerking met de Historische Vereniging Schiedam gemaakt. Twee scheepsmodellen zijn gerestaureerd door de vrijwilligers Van ’t Hart en Vijfvinkel. De vormgeving is in handen van Bureau TussenRuimte. De transporteur Neumann & Vettin B.V. heeft het transport van de vele bruiklenen die nodig waren voor de tentoonstelling (gedeeltelijk) gesponsord. Bruikleengevers aan deze tentoonstelling zijn: Maritiem Museum Rotterdam, Gemeente archief Schiedam, Werf De Hoop bv, Holding Wilton-Feyenoord B.V., Marine Museum Den Helder, Streek Museum Jan Anderson, IHC Gusto Engineering B.V., Haven Museum, Techniek museum Delft, Visserijmuseum, Nationaal Baggermuseum, en Dhr. A.C. de Voogd van de Straaten.

Opening door interim wethouder Ton de Swart, met optredens van Mannenkoor Orpheus en Annie van de Berini’s.


Wanneer en waar

  • Expositieperiode was t/m 22 aug 2004
Stedelijk Museum Schiedam
Hoogstraat 112
3111 HL Schiedam
010-2463666

open: di t/m zo 11.00-17.00, gesloten op 25 dec en 1 jan, Eerste en Tweede Paasdag geopend , Eerste en Tweede Pinksterdag geopend, Gesloten op Eerste Kerstdag en Nieuwjaarsdag, , entree € 12,50, , € 10,00 p.p. voor groepen met meer dan 15 personen., , € 5 euro Schiedammers, CJP-pas, studenten met geldige studentenkaart, leden van de Historische Vereniging Schiedam, KomKids Familiepas, Rotterdam Welcome Card., , Gratis voor kinderen en jongeren (0 t/m 18 jaar), Museumkaart, RotterdamPAS, Vriendenpas Stedelijk Museum Schiedam, ICOM-pas, Rembrandtpas.


Kunstenaar