Unisono 19: Cristina Lucas - Talk

 
On the Road (uit video Yo...
 
Talk, 2008

Over de expositie

De Spaanse kunstenares Cristina Lucas, die vorig jaar de Rijksakademie in Amsterdam voltooide, bedrijft een verfijnde vorm van satire. Haar videoanimaties en -performances zijn speels, humoristisch en theatraal, waardoor ze het publiek gemakkelijk verleiden. Maar Lucas geeft ook uiting aan een revolutionaire geest, die overrompelend is, en even kritisch als ambitieus. Zij kraakt sociale, culturele en politieke clichés. Verstarde beeldvorming over man en vrouw, mens en dier, realiteit en fictie of kunst en religie wordt door haar gekanteld en gekeerd, uitvergroot en ondermijnd. Haar werk is een correctie op stereotiepen. Vertrouwde categorieën en grenslijnen blijken ineens elastisch als kauwgom.

De recente videoanimatie Pantone (2007), die direct na vertoning op de Biënnale van Istanbul vorig jaar door het Centre Pompidou werd aangekocht, bestaat uit de projectie van een groot wit vlak, waarop zoete kleuren verschijnen. Hun grillige patroon dijt langzaam uit, seconde na seconde, met een bonte aanwas van abstracte vormen. Sommige krimpen en verdwijnen weer; andere vlekken groeien verder, klonteren samen en beklijven. Gaandeweg wordt duidelijk dat dit dynamische patroon de wereldkaart verbeeldt, met de talloze veranderingen van 500 voor Christus tot nu. Door onze ontdekkingsreizen en expansiedrift, koloniale invasies, politieke allianties en oorlogen verschiet de kaart van kleur: complete culturen verrijzen en lossen op in het niets.

Het gevolg van dit perspectief op de menselijke geschiedenis is een duizelingwekkend besef van relativiteit, naast een zekere beklemming over het eeuwige samengaan van beschavingsidealen en ontembare destructie. Deze beklemming wordt versterkt door de schilderachtige schoonheid van het kleurenspel en de stilte waarin de seconden verglijden - alsof met al het historische tumult ook alvast dat van de toekomst gesmoord wordt in een zacht palet.

De meeste video's van Cristina Lucas spelen met een verwant besef van feilbaarheid, maar zijn minder abstract. Ze rijmen op het leven van alledag. Lucas schakelt behendig tussen het alomvattende en het persoonlijke. In de animatiefilm Ergonomics uit 2006, (ergonomie is de studie van de mens in relatie tot zijn omgeving), filosofeert een astronaute erop los over het verschil tussen binnen- en buitenwereld. Daarbij krijgt het begrip vrijheid een paradoxale invulling. Zwevend in haar kleine capsule is zij dominant; het voertuig is immers door en voor de mens gemaakt. Het nadeel van een ruimtewandeling is daarentegen, zoals de avonturierster demonstreert, dat die ons ‘zo nietig' maakt, ‘zo onpersoonlijk'. Ondanks ons technologisch vernuft zijn wij slechts een stofdeeltje in het universum, tuimelend tussen de sterren.

Het verlies aan individualiteit kent ook zijn aardse vormen. Onze eigenmacht wordt dagelijks bedreigd door vooroordelen in de sociale omgeving, waar vrouwen nog wat ernstiger mee kampen dan mannen. Lucas hekelt deze verraderlijkheid op een slapstickachtige manier in de videoperformance You can walk too (2006). Deze korte film, met wandelende honden in de hoofdrol, kreeg in 2007 een eervolle vermelding op het Internationaal Filmfestival in Rotterdam. Geroemd werd de krachtige humor: de jury bekende nauwelijks aan de ‘meesterlijke film' te kunnen denken ‘zonder in lachen uit te barsten.'

Uitgangspunt voor You can walk too is de ‘grappige' dooddoener dat vrouwen die buitenshuis iets willen bereiken, of het nou in de kunst is, in de kerk of in de politiek, lijken op honden die op hun achterpoten lopen. Diverse cultuurdragers, tot en met president Johnson, hebben die vergelijking gemaakt. Lucas citeert in haar film Virginia Woolf die het citaat omspeelde in haar boek A Room of One's Own uit 1928. Maar overeenkomstige vrouwonvriendelijkheden liggen nog altijd lekker in de markt, zoals blijkt uit passages in het werk van bijvoorbeeld de schrijver Michel Houellebecq. Reden te meer om, zoals Lucas doet, nu eens voor het voetlicht te brengen hoe bijzonder elegant, behendig, ja, zelfs acrobatisch de dans van deze huisdieren eigenlijk is. You can walk too is een virtuoze parabel. Moraal: wij kunnen aan de honden gerust een voorbeeld nemen.

En dat is wat Lucas zelf dan ook met vileine humor doet. In het werk Rousseau & Sophie rekent zij andermaal af met de mannelijke superioriteitswaan. Een stel feestende vrouwen leeft zich uit in een revolutionaire actie rond een standbeeld van Rousseau. Het imago van deze romantische opvoedingsfilosoof, die op elke middelbare school gememoreerd wordt omwille van zijn pleidooi voor een ‘terugkeer naar de natuur', behoeft wel enige bijstelling. In zijn invloedrijke educatieve geschriften maakte Rousseau een scherp discriminerend verschil tussen jongens en meisjes: meisjes moesten leren gehoorzamen en konden, anders dan jongens, gerust worden gestraft.

Hoewel Lucas de kunst een uitgesproken cultuurkritische functie verleent, zet zij ook vraagtekens bij de reikwijdte van die functie. Más Luz (Meer Licht) uit 2003 en het gloednieuwe Talk (2008) onthullen dat zij zich geen illusies maakt over de maatschappelijke betekenis van kunst, maar, in een prachtige paradox, deze betekenis toch hartstochtelijk zoekt. Más Luz en Talk gaan allebei in op de teloorgang van kunst en religie in een ontnuchterde werkelijkheid.

Voor Más Luz ging Lucas te rade bij biechtvaders in Madrileense kerken, als konden zij uitsluitsel bieden over het belang van artisticiteit. Terwijl zij met de priesters van gedachten wisselt, verandert haar ‘biecht' echter steeds meer in een aanklacht: tegen de kerk die de actuele kunst de rug heeft toegekeerd, artistiek mecenaat aan het bankwezen overlaat en zelf kitscherige decoraties in negentiende eeuwse stijl verkiest. Uiteindelijk vindt haar zoektocht een vervolg in de recente videoperformance Talk : hier gaat Lucas zo ver, dat zij in het voetspoor treedt van Michelangelo, in een ultieme poging het raadsel van de schepping aan zijn genie te ontlokken.

We zien Lucas met een hamer in haar hand op Michelangelo's metershoge beeltenis van Mozes afstappen. Dit beeld was volgens de kunstenaar zijn meest levensechte werk. De overlevering beweert dat Michelangelo Mozes met zijn beitel op de knie sloeg, roepende: ‘Waarom spreek je niet!' Maar Mozes houdt zijn hoofd afgewend. Michelangelo heeft hem uitgebeeld na zijn afdaling van de berg Sinaï, waar God hem de tien geboden heeft gegeven. Beneden ziet Mozes mensen rond het gouden kalf dansen en hij is woedend over die afgoderij. Lucas laat zich echter niet intimideren. Zij daagt het kunstwerk uit zijn eigen scheppingsmythe te doorbreken – ‘spreek!' – en ons in zijn geheim te laten delen: een feilbare, maar adembenemende missie.


Wanneer en waar

  • Expositieperiode was t/m 31 aug 2008
Stedelijk Museum Schiedam
Hoogstraat 112
3111 HL Schiedam
010-2463666

open: di t/m zo 11.00-17.00, gesloten op 25 dec en 1 jan, Eerste en Tweede Paasdag geopend , Eerste en Tweede Pinksterdag geopend, Gesloten op Eerste Kerstdag en Nieuwjaarsdag, , entree € 12,50, , € 10,00 p.p. voor groepen met meer dan 15 personen., , € 5 euro Schiedammers, CJP-pas, studenten met geldige studentenkaart, leden van de Historische Vereniging Schiedam, KomKids Familiepas, Rotterdam Welcome Card., , Gratis voor kinderen en jongeren (0 t/m 18 jaar), Museumkaart, RotterdamPAS, Vriendenpas Stedelijk Museum Schiedam, ICOM-pas, Rembrandtpas.


Kunstenaar

Cristina Lucas