Ich bin ein Berliner

 
Rainer Fetting

Over de expositie

De stad Berlijn is een levend organisme dat voortdurend transformeert. De inwoners vormen de stad, maar de stad vormt op zijn beurt de mensen die er wonen. De tentoonstelling 'Ich bin ein Berliner' toont de stad door de ogen van een selectie kunstenaars die de laatst vijftig jaar onderdeel zijn geweest van dit organisme, zoals Rainer Fetting, Elvira Bach, Salomé en Luciano Castelli. Zij worden tot de neo-expressionisten of Nieuwe Wilden gerekend. Kunstenaars die gevormd zijn door de stad, maar die zelf ook een onmiskenbare invloed hebben gehad op de stad zoals wij die vandaag kennen. Het persoonlijke verhaal van deze kunstenaars vormt de rode draad van de tentoonstelling.

In de tentoonstelling Ich bin ein Berliner leren we de metropool kennen door de ogen van de kunstenaars die de laatste vijftig jaar onderdeel zijn geweest van dit organisme. Kunstenaars die gevormd zijn door de stad, maar die zelf ook een onmiskenbare invloed hebben gehad op de stad zoals wij die vandaag kennen. Berlijn, in zijn schoonheid en in zijn ruigheid. Het organisme Berlijn, gezien door de ogen van o.a. Elvira Bach, Salomé, Rainer Fetting, Anselm Reyle, Luciano Castelli en A.R. Penck.

Thuis in Berlijn
Geert Steinmeijer - initiatiefnemer van Museum No Hero – is zelf onderdeel geweest van het organisme Berlijn, toen hij enkele maanden in de stad verbleef tijdens zijn studie bedrijfskunde aan de Universiteit Groningen: “Ik voelde me direct thuis in deze stad. Ik werd verwelkomd, omarmd, onderdeel van de dynamiek van de stad. Ik voelde me nooit een buitenstaander die door het raam naar binnen keek, zoals in Parijs of Londen. Ik voelde me ‘ein Berliner’, zoals Kennedy het noemde in zijn ijzersterkte speech, meer dan twintig jaar voordat ik de stad leerde kennen.” Steinmeijer heeft vanuit zijn persoonlijke drijfveren de afgelopen jaren een indrukwekkend aantal werken van de Nieuwe Wilden uit de periode 1975-1990 verzameld. Deze selectie vormt het zwaartepunt van de tentoonstelling ‘Ich bin ein Berliner’. De kunstenaars zijn –net als Steinmeijer - geen van alleen geboren Berlijners, maar de stad adopteerde hen en nam hen op alsof zij nooit anders thuis waren.

Galerie am Moritzplatz
West-Berlijn ontwikkelde zich gedurende de Koude Oorlog tot een broedplek voor de Junge Wilde of Nieuwe Wilden, een term die kunstcritici in de jaren zeventig introduceerden voor kunstenaars die losjes gekenmerkt worden door hun expressieve kleurgebruik. In Berlijn wordt deze stroming gerepresenteerd door een groepje kunstenaars die elkaar troffen in de Galerie am Moritzplatz. Rainer Fetting (1949) en Salomé (1954) zochten naar een gemeenschappelijke woning en vonden in de wijk Kreuzberg aan de Moritzplatz een huis pal tegen de muur, waarvan drie verdiepingen leegstonden. De derde etage huurden ze voor 230 mark. Voor de eerste etage zochten ze in hun vriendengroep naar kunstenaars die mee wilden betalen aan de huur. In ruil mochten de meebetalers er tentoonstellingen houden. De galerie werd een ontmoetingsplaats voor kunstenaars en gelijkgestemden. Ook Elvira Bach (1951) en de Zwitser Luciano Castelli (1951) kwamen hier gereld. Een zogenaamde zelfhulpgalerie zoals deze, was geen uniek verschijnsel. Jonge kunstenaars in de grote steden namen zelf het initiatief om galeries op te richten om zo hun werk te tonen.

“De zelfhulpgalerieën zoals Galerie am Moritzplatz hebben veel invloed gehad op de kunst van die tijd. Niet alleen in Berlijn, maar ook in Keulen: de Mülheimer Freiheit, waar de kunstenaars zich verenigden en zelf tentoonstellingen organiseerden. En daaraan was – in ieder geval hier in Berlijn – ook altijd een feest gekoppeld. Dat waren echt geweldige party’s. Er was een enorme ‘hunkering naar schilderijen’, zoals Max Faust ooit schreef. Er was een nieuw tijdperk aangebroken, waarin de schilders weer figuratief werkten. Ja, hier in Berlijn, in Keulen, in Hamburg - een doorbraak. Dat was destijds iets geheel nieuws. ” [Elvira Bach, 29 april 2017]

De schilders uit Berlijn in de jaren tachtig vormen geen homogene groep. Het is een bonte mengeling van individuen, die weliswaar op stilistisch vlak wel raakvlakken hebben, maar net zo veel elementen hebben die hen bindt als wat hen scheidt. Bovendien bleef kunstenaarsscene rondom Galerie am Moritzplatz en de nachtclub SO 36 op de Oranienstraße – in het gezelschap van supersterren als David Bowie en De Rolling Stones – niet lang genoeg bij elkaar om van een stroming te spreken. De kunstenaars rondom Galerie am Moritzplatz raakten elkaar even, zoals trapezeartiesten in het circus, om elkaar daarna net zo snel weer los te laten. Kunstenaars als Elvira Bach, Salomé, Luciano Castelli en Rainer Fetting delen hun expressieve zeggingskracht, waarbij verf op het doek gesmeten lijkt te zijn zonder elk detail te hebben overdacht.

“Ik analyseer mijn eigen schilderijen niet. Misschien wil ik dat wel niet. Ik wil mijn intuïtie behouden. Dat is waarom ik schilder.” [Rainer Fetting, 2011]

Zij schilderen vaak alledaagse zaken, Een wasmachine, een telefonerende man, een kus. Figuratief, met veel kleur. Maar bovenal delen zij hun grote internationale succes, vooral in de jaren voor de val van de muur. Zij braken door, waar anderen achter bleven. Hun kunst werd op kunstbeurzen in heel Europa maar ook in New York getoond en hun werk werd gretig aangekocht.

“Ik kan het niet meer horen, maar het is zo. Wij zijn echt doorgebroken. Door onze beweging, de jaren 80, door de zogenaamde ‘Nieuwe Figuratie’. Dat raakte echt in zwang. Dankzij geweldige galeriehouders. Michael Werner in Keulen bijvoorbeeld. Hij heeft ervoor gezorgd, dat we echt in opmars waren. Penck en alle anderen. Wij eigenlijk – ja, dat klinkt belachelijk, ik praat eigenlijk niet graag in de wij-vorm – maar ik zeg maar de 80-er jaren mensen – het was een groot succes: in Amerika. Ook ik had tentoonstellingen in Amerika, in New York.” [Elvira Bach, 29 april 2017].

Koude oorlog
De bijzondere omstandigheden van de West-Berlijnse enclave – tijdens de koude oorlog ingesloten door DDR-grondgebied – bleek een goede voedingsbodem te zijn voor andersdenkenden. De gay-scene, queers, punkers: zij vormden een verborgen onderstroom met grote invloed op de ontwikkeling van de stad Berlijn zoals we het nu kennen.

“Kunstenaars voelden zich altijd al thuis in Berlijn. Musici, acteurs, beeldende kunstenaars. Hier kon men zich ontwikkelen, hier kon men leven.” [Elvira Bach, 29 april 2017]

Dat de muur en de spanningen rondom de scheiding van Oost en West een rol spelen in hun werk, is onbetwist. Maar hoe politiek geëngageerd de kunstenaars zijn, is een punt van discussie. Dat komt voornamelijk omdat er onder de neo-expressionisten een lichte weerstand, soms zelfs argwaan lijkt te zijn, tegenover het gesproken of geschreven woord. Zowel bij Rainer Fetting, Salomé en Elvira Bach is het schilderij zelf de spreekbuis, en niet de kunstenaar of de kunstcriticus.

“Die muur was er gewoon. Galerie am Moritzplatz, waar wij woonden en werkten, lag vlak naast de muur. We keken erop uit, vanuit het raam. Het was deel van onze dagelijkse realiteit. En dus kwam het terug in onze kunst. Onze kunst was politiek, natuurlijk. Alles is politiek. Wij schilderden wat we zagen, dus ook de muur.” [Salomé, 27 oktober 2017]

De kunst van de jaren 60-90 is opvallend ‘in het moment’. Dat wat was, werd vastgelegd. Erover praten heeft geen zin, want wat gisteren was, is niet meer interessant. Een haast dierlijke drang om in beeld uit te drukken wat men ervaarde in Berlijn, rauw gevoel op doek gesmeten.

“Ik had de behoefte om mezelf in artistieke zin uit te drukken. De snelste manier om dat te doen is natuurlijk de schilderkunst. Het enige dat je nodig hebt, is verf en een kwast.” [Rainer Fetting, 2011]

Juist hierdoor treffen deze schilderijen zo goed de geest van Berlijn, beter dan welke foto dan ook.


Wanneer en waar

  • Expositie loopt t/m 7 feb 2019
Museum No Hero
Hengelosestraat 2/4
7491 BR Delden
074-2020010

open: wo t/m zo 11.00-17.00, entree € 12,50, , open vanaf 15 april 2018, gesloten op Koningsdag, met Pinksteren, Kerst, Oud- en Nieuwjaarsdag.


Galeries.nl is na een afwezigheid van een half jaar sinds begin mei 2018 weer in de lucht. Om te helpen de site up-to-date te houden hebben diverse vrijwilligers zich reeds aangemeld:
- Willemijn Vesseur
- Sascia Vos
- José Jonkergouw
- Ron Schöningh

Wilt u ook als vrijwilliger helpen om actuele exposities toe te voegen? Mail naar info@galeries.nl indien u hiervoor belangstelling heeft.

Op deze plek, in de laatste kolom, kunnen advertenties worden geplaatst.

Meer info over adverteren

Benno Tutein Nolthenius